काठमाडौं ।नेपाली पत्रकारिताको इतिहास खासै लामो होइन । झन् खेलकुद पत्रकारिता त पत्रकारिताभित्रकै कान्छो विधा हो । लामो समय ‘मिसन पत्रकारिता’मा रमेको नेपाली पत्रकारिताले निकै ढिलो गरी खेलकुद पत्रकारितालाई विधा मान्यो । पत्रकारिताकै भाषामा भन्दा बिट पत्रकारिता ।
नेपालमा विसं. २०५० को दशक सुरु हुँदा केही प्रकाशन गृहले दैनिक पत्रिकाले प्रकाशन सुरु गरेका थिए । जसका कारण नेपाली पत्रकारिता व्यावसायिक युगमा प्रवेश गरेको भनियो । पत्रकारिता बजारमा दैनिक पत्रिकाले पाइला राखे पनि खेलकुदलाई भने बिट मान्न सुरु गरिएको थिएन । खेलकुदका समाचारलाई अन्तिम पृष्ठको एउटा सानो कुनामा सीमित गरिन्थ्यो ।
तर, यो सिलसिला किन जारी रहन सक्थ्यो र । कुनै न कुनै दिन खेलकुद पत्रकारिताले आफ्नो हक पाउनेवाला त थियो नै । यद्यपि यो खेलकुद पत्रकारहरूको अभियानविना सम्भव थिएन । यो अभियानलाई अघि बढाउने सिनियर खेलपत्रकारमध्ये एक हुन्, हेमन्त काफ्ले ।
‘त्यतिबेलाका सम्पादकहरू खेलकुदलाई बिट मान्न तयार देखिँदैन थिए । हामीले लेखेको समाचार कुनै एउटा पेजको कुनामा छापिन्थ्यो । तर हामीले आफ्नो कर्तव्य जारी राख्यौं । किनभने हामीलाई थाहा थियो कुनै दिन यो विधा स्थापित हुनेछ,’ काफ्ले खेल पत्रकारिताको सुरुआती दिन सम्झन्छन् ।
हाल अस्ट्रेलियामा रहेका काफ्ले नेपाली खेलकुद पत्रकारिताको पहिलो पुस्ता (५० को दशकपछि) का पत्रकार हुन् । नेपाली खेल पत्रकारमाझ मात्रै होइन, समग्र खेलकुदजगतमै ‘कान्छा बा’ को उपनामले परिचित काफ्ले खेलकुद पत्रकारिताका ‘पायोनियर’ हुन् । यसले उनलाई खेल पत्रकारितामा ‘स्पेसल कान्छा बा’ बनाएको छ ।
उनकै पुस्ता पत्रकारितामा प्रवेश गरेपछि खेलकुद पत्रकारिताले बिटको मान्यता पाएको हो । यद्यपि कान्छा बासँगै उनका समकालीनलाई अभियानको सुरुआत भने सजिलो भएन । सुरुका दिनमा कुनै भित्री पेजको सानो कुनामा सीमित खेलकुदका समाचारले केही वर्षपछि दैनिक पत्रिकाका आधा पेज पाउन थाले । हुन त समस्या पत्रिकामा स्थान नपाउने मात्र थिएन । समाचार खोज्नै कष्ट थियो ।
‘त्यतिबेला खेलकुद गतिविधि धेरै हुँदैनथ्यो । गतिविधि नै नभएपछि हामीले समाचार पाउने कुरै भएन । कुनै ठाउँमा प्रतियोगिता हुँदै छ भन्ने थाहा भयो भने हामी त्यहाँ जेसुकै गरेर भए पनि पुग्थ्यौं । चाहे दुई-तीन घण्टाको यात्रा गरेर नै किन नहोस्,’ हाल नेपाल भ्रमणमा रहेका पत्रकार काफ्ले सुनाउँछन् ।
|
पत्रकारितामा काफ्लेको प्रवेश औपचारिक डिग्री लिएर भएको थियो । यसको मतलब उनले पत्रकारिता विषय अध्ययन गरेरै यो पेसामा हाम फालेका थिए, कुनै राजनीतिक साप्ताहिकको ‘एजेन्डा म्यान’ भएर होइन । हेमन्तले विद्यालय शिक्षा पूरा गर्दैगर्दा रत्नराज्यलक्ष्मी (आरआर) क्याम्पसमा पत्रकारिता विषयको अध्यापन सुरु भइसकेको थियो । एसएलसी पास गरेपछि हेमन्त आरआरमा भर्ना भए । आईए हुँदै बीए उत्तीर्ण भएपछि उनले पत्रकारिता सुरु गरे ।
उनको पत्रकारिता सुरुआत समकालीन साप्ताहिकबाट भयो । जहाँ उनी ‘इन्टर्न’का हैसियतले आबद्ध भएका थिए । त्यसपछि उनले ‘पर्दा’ नामको सिने पत्रिकामा सरे । केही समय चलचित्र पत्रकारितामा व्यस्त भए उनी । काफ्लेका अनुसार त्यतिबेला चलचित्र पत्रकारिताले बिटको दर्जा पाइसकेको थियो । केही समय चलचित्र पत्रकारिता रमेपछि उनी हिमालय टाइम्स दैनिकसँग आबद्ध भए ।
हिमालय टाइम्सबाट ब्रोडसिटको यात्रामा निस्किएका काफ्लेको यात्रा अन्नपूर्ण पोस्टसम्म पुग्यो । यी दुई पत्रिकामा गरी उनी दुई दशक खेलकुद पत्रकारितामा रमाए । यस दौरान उनले निकै ‘एगे्रसिभ’ पत्रकारिता गरे । काफ्लेको हकमा उनकै शब्दमा ‘एगे्रसिभ’को माने विकृति र विसंगतिविरुद्ध लेखिएका कडा समाचार नै हुन् ।
‘म मुख्यगरी नेपाली खेलकुदभित्रको राजनीतिबारे लेख्थें । राष्ट्रिय खेलकुद परिषद, ओलम्पिक कमिटी, खेलकुद मन्त्रालयलगायतबारे समाचार लेख्थे । त्यहाँ हुने अनियमिततादेखि अरू खेलकुदका विकृति र विसंगतिलाई समाचार बनाइन्थ्यो । यस अर्थमा मैले गरेको पत्रकारिता एगे्रसिभ थियो,’ काफ्ले भन्छन्, ‘परिषदलगायतका सरकारी निकायमा म पुग्दा त्यहाँका कर्मचारीको मुहार रातोपिरो हुने गथ्र्याे । मलाई देख्दा उनीहरू खुसी हुँदैन थिए ।’
त्यतिबेला र अहिलेको खेलकुद पत्रकारिताको फरकबारे सोध्दा उनले नयाँ पुस्ताका पत्रकारले खेलकुद राजनीति र त्यहाँ हुने विकृतिबारे भने कमै कलम चलाएको आफ्नो अनुभव सुनाए । यद्यपि अहिलेको खेलकुद पत्रकारितामा सकारात्मक कुरा धेरै रहेको उनको निष्कर्ष छ ।
‘हाम्रो पालामा खेलकुद पत्रकारिताका लागि स्थान कम थियो । तर, अहिले त कतिपय पत्रिकाले दुई पेजसम्म स्थान दिएका छन् । अनि फुटबल, क्रिकेटलगायतका खेलबारे लेख्न फरक-फरक पत्रकार राखिएका छन् । यो निकै सकारात्मक कुरा हो,’ काफ्लेको भनाइ थियो ।
काफ्लेको योगदान खेलकुद पत्रकारितालाई बिटको मान्यता दिलाउनमा मात्रै सीमित छैन । उनले नेपाल खेलकुद पत्रकार मञ्चको स्थापनाका लागि पनि बिर्सन नसकिने भूमिका खेलेका थिए । त्यसकै नतिजा हुनुपर्छ, उनी लामो समय मञ्चको नेतृत्व तहमा रहे । नेपालका खेलकुद पत्रकारहरूलाई संगठित बनाएको यो संस्थामा उनी लगातार तीन कार्यकालसम्म महासचिव पदमा रहे ।
मञ्चको स्थापना र यसलाई दरिलो संस्थामा रूपान्तरित गर्ने अभियानमा लागेका काफ्ले नेपाल पत्रकार महासंघको राजनीतिमा पनि सक्रिय थिए । मञ्चलाई महासंघको एसोसिएट संस्थाका रूपमा मान्यता दिलाउन भूमिका खेलेका उनी महासंघको केन्द्रीय कोषाध्यक्षसमेत बने ।
२०६२/६३ को आन्दोलनताका सडकमा नेपाली पत्रकारहरूको मोर्चाको नेतृत्व गर्र्दा उनले सुरक्षाकर्मीका थुप्रै लाठी खाए । नौपल्ट त जेल परे । नेपालमा प्रेस स्वतन्त्रताको अभियानलाई सही ट्र्याकमा ल्याउने लडाइ“मा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने थोरै पत्रकार नेतामा उनको नाम अहिले पनि स्मरण गरिन्छ ।
‘मेरो स्वभाव नै डेमोक्र्याटको हो । फेरि लोकतन्त्रविना प्रेस स्वतन्त्रता सम्भव छैन भन्ने तथ्यमा अडिग थिएँ । यसकारण लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका लागि हामी सडकमा ओर्लिएकै हौं,’ काफ्लेको दाबी छ ।
सात वर्षअघि अस्ट्रेलिया पुगेका उनले त्यहाँ पनि आफ्नो पत्रकारितालाई जारी राखेका छन् । त्यहाँ उनकै नेतृत्वमा अस्टे«लियन-नेप्लिज जर्नालिस्ट एसोसिएसन सक्रिय छ । अनि उनले सेतोपाटी डटकमको अस्ट्रेलिया संयोजकका रूपमा पनि काम गरिरहेका छन् ।
अस्ट्रेलियामा पनि सक्रिय पत्रकारिता गरिरहेका काफ्ले त्यहाँ र नेपालको पत्रकारिताबीचको भिन्नताबारे के देख्छन् त ? उनी भन्छन्, ‘त्यहाँको पत्रकारिता गम्भीर र जिम्मेवार छ । यहाँ जस्तो अरेको भरमा खबर छापिँदैन । किनभने यस्ता समाचार पुष्टि हुन नसके, प्रकाशकले करोडौँ डलरमा जरिवाना तिर्नुपर्ने स्थिति आउँछ । त्यही भएर समाचारको समेत बीमा गरिन्छ । तर यहाँ त कसैले आरोप लगाएकै भरमा मेन न्युज बन्छ । अदालतले प्रमाणित गर्नुअघि पत्रकारले दोषी करार गरिदिन्छन् । यस्तो गलत अभ्यास अस्ट्रेलियामा हुँदैन ।’
काफ्ले आफ्नो पत्रकारिता यात्रालाई सम्झिँदा रोमाञ्चित हुन्छन् । भलै, करियरको सुरुआती चरणमा समाचार लेखेकै कारण धम्कीको सामना गर्नुपरेको किन नहोस् । ‘त्यतिबेला खेलकुदमा गुण्डागर्दी थियो वा भनौं खेलकुदमा गुण्डाराज चल्थ्यो । समाचार लेखेकै भरमा धम्की आउँथ्यो । तर ज्यानको असुरक्षा हुँदा पनि लेख्न छाडिएन । हामीलाई केही भइहालेको भए पत्रकार महासंघले एउटा विज्ञप्ति निकाल्थ्यो होला । योबाहेक अरू केही हुनसक्ने अवस्था थिएन,’ उनले विगतको अवस्था सम्झाए । यद्यपि काठमाडौंको डिल्लीबजार क्षेत्रका रैथाने ‘कान्छा बा’ले भौतिक आक्रामणकै सामना भने गर्नुपरेन ।
खेलकुद पत्रकारिताको गहिरो अनुभव र समग्र नेपाली पत्रकारिताको विकासलाई नै नजिकबाट नियालेका र त्यसको हिस्सा बनेका काफ्लेका केही सुझाव छन्, नयाँ पुस्ताका लागि । अझभन्दा युवा खेलपत्रकारका लागि ।
‘नेपाल (देश) हाँक्ने राजनीतिक दलका नेता अनि कर्मचारीतन्त्रले अझै पनि खेलकुदलाई गम्भीर ढंगले लिएको देखिएको छैन । उनीहरूले खेलकुदलाई शरीरलाई तन्दुरुस्त राख्ने माध्यमका रूपमा मात्रै लिएका छन् । जबकि यसले कुनै पनि देशलाई विश्वमा चिनाउने सामथ्र्य राख्छ । यसकारण खेलकुद पत्रकारले यो मनोविज्ञान परिवर्तन हुनेगरी कलम चलाउनुपर्छ,’ उनको सुझाव छ ।
देशको खेलकुद विकासले गति लिएमात्रै खेलकुद पत्रकारिताको दायरा फराकिलो हुने बुझाइ छ उनको । नेपालको खेलकुदले अपेक्षित सफलता हासिल गर्न नसक्नुको कारण कमजोर खेलकुद नीति भएको उनको ठम्याइ छ । ‘देशको खेलकुद नीति यस्तो हुनुपर्छ भनेर सरकारलाई झक्झकाउने काम खेलकुद पत्रकारको हो । यहींनेर हाम्रा युवा पिँढीले दरिलो भूमिका खेल्न सक्छन्,’ हँसिला ‘कान्छा बा’ले हाँस्दै भने ।
